Poznawcze i duchowe spojrzenie na ludzkie doświadczenia – CBT i psychologia transpersonalna
W artykule omówimy trzy główne podejścia do pochodzenia świadomości: neurobiologiczne, sceptyczne oraz kwantowe. Najbardziej kontrowersyjne jest podejście fizyki kwantowej, które zakłada, że świadomość ma naturę nielokalną, może istnieć niezależnie od mózgu, jest nieśmiertelna i współtworzy rzeczywistość poprzez interpretację energii. Ten model wspiera metafizyczne i transpersonalne kierunki psychologii, ponieważ zakłada dualizm człowieka – duchowy i fizyczny.
Psychologia transpersonalna postrzega człowieka jako istotę wielowymiarową i kładzie nacisk na duchowy rozwój, stany świadomości oraz przekraczanie ego. Stanislav Grof pokazuje, że sens wielu ludzkich zjawisk pojawia się dopiero wtedy, gdy uwzględnimy wymiar duchowy. W tym ujęciu intuicja jest rodzajem bezpośredniej wiedzy pochodzącej z poziomu duchowego, a nie ze zmysłów czy racjonalnego myślenia. Autor rozróżnia intuicję percepcyjną (pozazmysłową), intelektualną (wglądy, inspiracje) oraz duchową.
Główne tezy rozdziału
Rozdział omawia relację między fizyką kwantową a psychologią transpersonalną. Autor pokazuje, że tradycyjny model neurobiologiczny — zakładający, że świadomość jest produktem mózgu — nie tłumaczy w pełni ludzkiej samoświadomości, duchowości ani doświadczeń transpersonalnych. Wskazuje, że koncepcje kwantowe (nielokalność, splątanie, wielość stanów) mogą stać się modelem lepiej opisującym zjawiska duchowe, intuicję, mistycyzm czy doświadczenia graniczne. Dzięki temu psychologia transpersonalna zyskuje metafizyczne ramy, w których duchowość jest integralnym aspektem ludzkiej świadomości, a nie czymś ubocznym czy irracjonalnym.
Trzy szkoły wyjaśniania świadomości
Szkoła neurobiologiczna
• Uważa, że świadomość jest produktem mózgu (aktywności neuronalnej).
• Każdy stan psychiczny ma swój odpowiednik neurofizjologiczny.
• Dominuje we współczesnej psychologii i nauce, wpisując się w materializm naukowy.
• Nie uwzględnia zjawisk duchowych, mistycznych ani transpersonalnych.
Szkoła sceptyczna
• Twierdzi, że świadomość jest tak złożona i paradoksalna, że nauka nigdy nie zdoła jej wyjaśnić.
• Kluczowy problem: świadomość potrafi być świadoma samej siebie.
• Dla sceptyków natura świadomości jest niepoznawalna przez metodę empiryczną.
Szkoła kwantowa
• Zakłada, że świadomość ma naturę kwantową: jest nielokalna, niezależna od mózgu i może istnieć poza czasem oraz przestrzenią.
• Świadomość interpretuje wibrującą energię i współtworzy rzeczywistość.
• Rzeczywistość nie jest obiektywna – może istnieć w wielu wersjach zależnie od obserwatora.
• Wszechświat jest połączony poprzez „świadomość zbiorową”, wyjaśnianą poprzez splątanie kwantowe.
Rola fizyki kwantowej w psychologii transpersonalnej
Psychologia transpersonalna zajmuje się duchowym wymiarem człowieka i doświadczeniami wykraczającymi poza ego (mistycyzm, głębokie stany medytacyjne, doświadczenia graniczne). Model neurobiologiczny nie potrafił wyjaśnić wielu z tych zjawisk.
Model kwantowy daje psychologii transpersonalnej narzędzia teoretyczne, ponieważ:
• Uznaje istnienie niematerialnego poziomu rzeczywistości (pole kwantowe).
• Dopuszcza nielokalną świadomość (np. doświadczenia poza ciałem, synchroniczność).
• Umożliwia myślenie o świadomości jako zjawisku fundamentalnym, a nie ubocznym produkcie mózgu.
• Wspiera idee Freuda i Grofa o nieświadomości, archetypach, polu zbiorowym, duchowej naturze człowieka.
• Tłumaczy, jak możliwe są stany mistyczne, intuicja duchowa, wglądy, czy doświadczenia transpersonalne.
W konsekwencji fizyka kwantowa staje się metafizycznym fundamentem dla psychologii transpersonalnej — pozwala traktować ją nie jako „mistykę”, ale jako naukę badającą inny poziom rzeczywistości.
Intuicja w ujęciu transpersonalnym i parapsychologicznym
Autor odwołuje się do Kena Wilbera, który wyróżnia trzy „oczy poznania” i trzy rodzaje intuicji:
Intuicja percepcyjna (parapsychologiczna)
• Odpowiada percepcji pozazmysłowej: jasnowidzenie, telepatia, prekognicja.
• Wiedza pojawia się bez udziału zmysłów.
• Autor podkreśla, że zjawiska te badane są w parapsychologii i występują u osób szczególnie wrażliwych.
Intuicja intelektualna
• Polega na nagłych wglądach, inspiracjach, zrozumieniu „znikąd”.
• Nie jest efektem logicznego myślenia, ale bezpośredniego „połączenia” z informacją.
• Występuje u naukowców, filozofów, artystów jako intuicyjne przebłyski zrozumienia.
• Najmniej zbadana forma intuicji.
Intuicja duchowa
• Związana z mistycznym doświadczeniem jedności, medytacją, kontemplacją.
• Odpowiada za poczucie połączenia ze źródłem, absolutem, wszechświatem.
• Występuje poza umysłem i poza zmysłami — jest „trzecim okiem”.
Autor łączy te trzy intuicje z koncepcją kwantową:
• świadomość może operować poza mózgiem,
• umysł może „wychwytywać” informacje z pola kwantowego,
• intuicja jest procesem nielokalnym, podobnym do splątania kwantowego.
Czy model kwantowy rzeczywiście ma zastosowanie do psychologii, czy jest metaforą?
obecnie trudno uznać model kwantowy świadomości za ugruntowaną empirycznie teorię psychologiczną — część postulatów (np. zastosowanie struktur i matematyki teorii kwantowej w modelowaniu procesów poznawczych) ma realne zastosowania; inne (twierdzenia o „kwantowych procesach w mózgu” jako bezpośredniej przyczynie świadomości) pozostają kontrowersyjne i często bywają raczej metaforą lub hipotezą wymagającą mocnych dowodów empirycznych. (Tegmark, 1999; Busemeyer & Bruza, 2012; Hameroff & Penrose, 2014).
Szczegóły i argumenty
Dwie różne warstwy zastosowania „kwantowego”
a) Metaforyczne / formalne zastosowanie matematyki kwantowej — tu mamy realny postęp: tzw. quantum cognition stosuje formalizm probabilistyczny i pojęcia (superpozycja, interferencja, kontekstualność) do opisu decyzji, rozbieżności w osądzaniu, efektów kolejności pytań itp. Modele te często lepiej dopasowują dane empiryczne z psychologii poznawczej niż klasyczne modele probabilistyczne. To użycie jest pragmatyczne i nie zakłada fizycznych „kwantów” w mózgu (Busemeyer & Bruza, 2012; Pothos & Busemeyer, 2022).
b) Fizyczne twierdzenia o kwantowych procesach w mózgu — np. hipoteza Orch-OR (Penrose & Hameroff) postulująca, że kwantowe stany w mikrostrukturach neuronalnych (mikrotubule) generują momenty świadomości. To śmiała, ale nadal dyskusyjna hipoteza wymagająca wykazania, że zjawiska kwantowe utrzymują koherencję w „ciepłym, wilgotnym” mózgu wystarczająco długo, aby wpływać na procesy poznawcze (Hameroff & Penrose, 2014; Hagan, Hameroff & Tuszynski, 2002).Główne krytyczne zastrzeżenia
• Decoherencja: obliczenia teoretyczne sugerują, że kwantowe koherencje w środowisku mózgowym ulegają szybkiemu zniszczeniu (decoherencji), co czyni je nieistotnymi dla procesów poznawczych o czasie trwania milisekund–sekund (Tegmark, 1999). Zwolennicy modelu Orch-OR odpowiedzieli, że oceny te zależą od szczegółów biologicznych i że istnieją mechanizmy (mikrotubule, izolowane środowiska) które mogłyby wspierać dłuższą koherencję (Hagan et al., 2002; Hameroff, 2014).
• Brak bezpośrednich, powtarzalnych dowodów eksperymentalnych na kwantowe procesy bezpośrednio powiązane z fenomenami świadomości; większość dowodów na „kwantowość” w organizmach dotyczy fotosyntezy, magnetorecepcji ptaków czy tunelowania enzymatycznego — nie bezpośrednio świadomości (Lambert et al., 2013).Wnioski praktyczne dla psychologii
• Tam, gdzie używa się formalizmu kwantowego (quantum cognition), mamy działające, testowane modele przydatne w psychologii poznawczej i decyzji — to nie jest metafora, lecz konkretna metoda modelowania. (Busemeyer & Bruza, 2012).
• Hipotezy fizyczne o „kwantowej świadomości” pozostają hipotetyczne — mogą inspirować nowe badania i integracyjne paradygmaty (transpersonalne), lecz nie powinny (jeszcze) zastępować ram opartych na dowodach neurobiologicznych w praktyce klinicznej. (Tegmark, 1999; Hameroff & Penrose, 2014).
Jak pogodzić neurobiologiczne działanie mózgu z koncepcją nielokalnej świadomości?
istnieją trzy praktyczne strategie pogodzenia (a) traktowanie mózgu jako «interfejsu» lub «filtra» świadomości, (b) traktowanie świadomości jako emergentnej złożoności procesów mózgowych (neuronalne teorie) z równoczesnym badaniem korelatów transpersonalnych, oraz (c) rozwijanie modeli pośrednich (np. IIT, GNW), które łączą fenomenalność z miarami integracji informacji lub globalnego dostępu — wszystkie te podejścia mają zalety i ograniczenia. (Tononi et al., 2016; Dehaene, 2014; Hameroff & Penrose, 2014).
Szczegóły i argumentacja
Podejście A — mózg jako interfejs / odbiornik
• Hipoteza dualistyczna/”nielokalna świadomość”: świadomość jako niezależna od ciała, a mózg jako receptor/filtr (model „brain as receiver”). To wyjaśnia raportowane doświadczenia poza ciałem czy relacje bliskie-śmierci, lecz wymaga mechanizmu łączenia (np. splątanie, pole kwantowe) i silnych dowodów na transfer informacji bez fizycznego nośnika. W praktyce empirycznej dowody są mieszane i często niepowtarzalne; hipoteza jest trudna do falsyfikacji bez określenia precyzyjnych przewidywań. (Hameroff & Penrose, 2014; Greyson, 2010).Podejście B — monistyczne, neurobiologiczne wyjaśnienia (emergencja)
• Modele jak Global Neuronal Workspace (GNW) czy Integrated Information Theory (IIT) starają się powiązać strukturę i funkcję mózgu z fenomenalnym doświadczeniem: GNW opisuje świadomość jako efekt „rozgłoszenia” informacji w sieciach korowych (Dehaene, 2014), a IIT próbuje formalnie określić, jak stopień integracji informacji (Phi) koreluje z intensywnością doświadczenia (Tononi et al., 2016). Te teorie pozostają w ramach fizyczistycznego ujęcia, ale dają konceptualne mosty do mierzalnych korelatów.Podejście C — modele hybrydowe i badawcze
• Badacze proponują testy empiryczne: np. szukanie specyficznych korelatów neurofizjologicznych doświadczeń transpersonalnych, analizowanie zmian w funkcjonalnej łączności po medytacji, badania wpływu anestetyków na mikrotubule (Hameroff wskazuje związki między działaniem anestetyków a mikrotubulami) i eksperymenty z parapsychologicznymi predykcjami (choć trudno je przeprowadzić z siłą statystyczną). (Hagan et al., 2002; Hameroff, 2014).Praktyczne rekomendacje dla psychologii klinicznej i badawczej
• Traktować dowody neurobiologiczne (GNW, IIT, neuroobrazowanie) jako punkt wyjścia w praktyce klinicznej; jednocześnie prowadzić badania nad raportami doświadczeń transpersonalnych — precyzyjnie definiując zjawiska, stosując protokoły prospektywne i wielokrotne próby replikacji. (Dehaene, 2014; Tononi et al., 2016).
• Unikać przedwczesnych, silnych ontologicznych konkluzji (np. „świadomość = pole kwantowe”), zamiast tego rozwijać hipotezy badawcze, które dają mierzalne przewidywania (np. „po praktykach medytacyjnych wzrasta miara integracji sieci X i to koreluje ze skalą doświadczenia transcendentalnego”).
Jakie konkretne praktyki (medytacja, oddech, kontemplacja) mogą wzmocnić intuicję według psychologii transpersonalnej?
według literatury transpersonalnej i empirycznych badań medytacja uważności/koncentracji, praktyki kontemplacyjne oraz ukierunkowane techniki oddechowe (np. Sudarshan Kriya, pranajama) wykazują związek ze zwiększeniem uwagi, regulacji afektu, kreatywności i subiektywnych wglądów — elementów składających się na „intuicję” (Lazar et al., 2005; Tang et al., 2007; Brown & Gerbarg, 2005). Poniżej szczegóły i praktyczne instrukcje.
Konkretne praktyki i dowody
Medytacja koncentracyjna i uważności (mindfulness / focused attention)
• Co robi: ćwiczy zasoby uwagi, zwiększa zdolność do obserwacji treści wewnętrznych bez automatycznej reakcji; sprzyja jasności percepcyjnej i kontroli impulsów.
• Dowody: krótkie treningi (np. 5 dni IBMT) poprawiają funkcje uwagowe i samoregulację; długotrwałe praktyki wiążą się z trwałymi zmianami strukturalnymi (np. większą grubością kory w obszarach związanych z uwagą i introspekcją). (Tang et al., 2007; Lazar et al., 2005).
• Jak stosować (przykład): 10–30 minut dziennie praktyki uważności (skan ciała, koncentracja na oddechu) przez co najmniej kilka tygodni; sesje prowadzone z instrukcjami zwiększają retencję i efekty.Praktyki kontemplacyjne (np. dzielenie doświadczenia w ciszy, medytacja kontemplacyjna, joga nidra)
• Co robi: sprzyja głębszym stanom introspekcji, „intuicji duchowej” i wglądom, które w tradycjach transpersonalnych łączone są z trzecim okiem/ekstazą kontemplacyjną.
• Dowody: trudniejsze do ilościowego zmierzenia, ale badania neuroobrazowe pokazują zmiany w sieciach odpowiadających za stan spoczynku i autoreferencyjność podczas głębokiej kontemplacji; uczestnicy raportują częstsze wglądy. (przeglądy ogólne: Davidson, Goleman; zob. też Tang et al., Lazar).
• Jak stosować: regularne sesje 20–60 min z instrukcją kontemplacji (np. powtarzanie krótkiej frazy, wizualizacja, bezosobowe obserwowanie myśli).Techniki oddechowe (pranajama, Sudarshan Kriya i pokrewne)
• Co robią: regulują autonomiczny układ nerwowy, wpływają na nastroje, funkcje poznawcze i zdolność do synchronizacji wewnętrznej — warunki sprzyjające lepszym „intuicyjnym” wglądom.
• Dowody: przeglądy i badania pokazują poprawę objawów stresu, redukcję lęku i zwiększenie stabilności emocjonalnej po technikach oddychania (Brown & Gerbarg, 2005).
• Jak stosować: krótkie sekwencje oddechowe (np. 15–30 min dziennie) prowadzone lub samodzielne — w praktyce klinicznej zaczyna się od bezpiecznych, prostych technik i stopniowo wprowadza bardziej zaawansowane.Praktyki sprzyjające „intuicji intelektualnej” (kreatywność, inkubacja problemu)
• Co robią: zamiast bezpośrednio „włączać” intuicję, wspierają procesy, które do niej prowadzą: redukcja stresu, przerwy „inkubacyjne”, techniki divergent thinking, dziennikowe zapisy wglądów.
• Dowody: przerwy od zadania, stan relaksacji i swobodnej uwagi sprzyjają pojawianiu się rozwiązań (efekt inkubacji); medytacja może zwiększyć kreatywność i zdolność do wglądu w problemy (badania mieszane, ale rosnące). (zob. przeglądy na temat medytacji i kreatywności).
Praktyczne rekomendacje integracyjne (dla terapeuty/klienta)
• Zacznij od prostych, bezpiecznych technik (5–15 min uważnego oddechu dziennie), monitoruj efekty (ujawniane w dzienniku), stopniowo zwiększaj czas praktyki. (Tang et al., 2007; Brown & Gerbarg, 2005).
• Używaj zestawu: (a) praktyka uważności (uwaga), (b) technika oddechowa (regulacja autonomiczna), (c) kontemplacja (pogłębienie wglądu). Taka triada sprzyja zarówno klarowności poznawczej, jak i głębszym intuicyjnym doświadczeniom.
• W badaniach i klinice: stosuj precyzyjne kwestionariusze doświadczeń transpersonalnych, skalę częstotliwości wglądów i obiektywne testy uwagi, żeby mierzyć efekty i oddzielić subiektywne raporty od zmian funkcjonalnych.
Przykłady rozróżnienia pomiędzy rozumieniem poznawczym, poznawczo-behawioralnym i transpersonalnym
NAPAD LĘKU / ATAK PANIKI
Jak rozumie to ujęcie poznawcze:
Lęk to wynik automatycznych myśli (np. „zaraz umrę”, „stracę kontrolę”) i błędnych interpretacji odczuć cielesnych. Fizjologia (przyspieszone bicie serca, duszność) jest interpretowana jako dowód zagrożenia → sprzężenie podtrzymujące lęk.
Jak pracuje CBT:
Cel: zidentyfikować i zmodyfikować automatyczne myśli oraz zmniejszyć unikanie. Techniki: monitor myśli, restrukturyzacja poznawcza, ekspozycja na interoceptywne objawy (ćwiczenia prowokujące doznania, by przekonać się, że nie są katastrofalne), trening oddechu i relaksacja.
Przykładowe krótkie zadanie: 1) zapisz myśl katastroficzną; 2) sprawdź dowody „za” i „przeciw”; 3) sformułuj bardziej zbalansowaną myśl; 4) przećwicz 5-minutowe ćwiczenie oddechu 4-4-6.
Jak rozumie to psychologia transpersonalna:
Napad lęku może być traktowany także jako sygnał głębszego kryzysu sensu, niespójności wartości, utraty kontaktu ze „środkiem” (pole energetyczne, poczucie Ja) lub jako przejściowy stan transformacji (np. „ciemna noc duszy”).
Interwencje: praktyki uważności i kontemplacji, praca nad sensem i wartościami, techniki somatyczne (uziemienie), eksploracja duchowych przekonań i doświadczeń granicznych. Możliwe wykorzystanie rytuałów lub symbolicznej pracy terapeutycznej.
Przyswajalne ćwiczenie/skrót dla pacjenta:
Ćwiczenie 2 minut: oddech spokojny + nazwanie trzech sygnałów ciała + jedna zbalansowana myśl. Potem 5 minut uważnej obserwacji („co się dzieje we mnie, bez oceny”).
PRZEŻYWANIE ŻAŁOBY / DEPRESJI
Jak rozumie to ujęcie poznawcze:
Depresyjne myśli to utrwalone schematy poznawcze (np. „jestem bezwartościowy”, „świat jest beznadziejny”) i błędne style wnioskowania. Negatywne automatyzmy i spadek aktywności potęgują nastrój.
Jak pracuje CBT:
Praca nad aktywizacją behawioralną (małe, konkretne zadania), monitorowanie nastroju, testowanie przekonań, planowanie przyjemnych/zadaniowych aktywności, trening umiejętności radzenia sobie. Cel: przerwać cykl unikania i negatywnego myślenia.
Jak rozumie to psychologia transpersonalna:
Depresja może być sygnałem utraty sensu, rozłączenia z głębszą tożsamością albo wezwania do transformacji duchowej (np. kryzys egzystencjalny prowadzący do przewartościowania). Leczenie obejmuje integrację doświadczeń duchowych, prace nad sensem życia, praktyki kontemplacyjne i doświadczenia pozytywnej transcendencji.
Przyswajalne ćwiczenie/skrót dla pacjenta:
Plan małych kroków: przez 7 dni codziennie jedna aktywność trwająca 15 minut, która daje poczucie sensu (np. krótki spacer w naturze, rozmowa z bliską osobą, drobne działanie pomocowe). Dziennik: „co dało choćby 1% ulgi i dlaczego”.
DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE / BLISKIE ŚMIERCI (NDE)
Jak rozumie to ujęcie poznawcze:
Analiza doświadczenia jako zjawiska psychofizjologicznego (zmiany oksygenacji, neurochemia, aktywność mózgu) oraz jako narracji tworzonej przez umysł, która nadaje sens niezwykłym przeżyciom.
Jak pracuje CBT (praktyczne podejście kliniczne):
Skupienie na integracji doświadczenia z codziennym życiem: praca nad emocjami towarzyszącymi (strach, dezorientacja), urealnienie przekonań (badanie dowodów), pomoc w adaptacji społecznej i zawodowej. Jeśli doświadczenie wzmacnia pozytywnie − wykorzystanie go jako zasobu.
Jak rozumie to psychologia transpersonalna:
Takie doświadczenia to często autentyczne kontakty z innymi poziomami świadomości, głębokie przekształcenia wartości i poczucia sensu. Psychologia transpersonalna uznaje ich duchowy wymiar i pomaga integrować wglądy jako element rozwoju. Terapia może obejmować symboliczne prace, rytuały przejścia, wsparcie w transformacji tożsamościowej.
Przyswajalne ćwiczenie/skrót dla pacjenta:
„Integracyjna narracja”: napisz krótką historię doświadczenia (co się stało, co poczułeś, co to dla Ciebie znaczy teraz) i zaznacz trzy praktyczne zmiany, które chcesz wprowadzić w życiu na podstawie tego doświadczenia (np. więcej czasu dla relacji, zmiana priorytetów).
TWÓRCZY WGLĄD / INTUICJA (np. nagłe rozwiązanie problemu)
Jak rozumie to ujęcie poznawcze:
Wglądy często wynikają z nieświadomego przetwarzania informacji i mechanizmów inkubacji (problem zostaje „przepracowany” w tle). Są efektem interakcji pamięci, skojarzeń i gotowości poznawczej.
Jak pracuje CBT (w zastosowaniu terapeutycznym i praktycznym):
CBT wykorzystuje techniki wspierające generowanie wglądów: rozbijanie problemu, techniki kreatywne, przerwy inkubacyjne, zadania domowe stymulujące przemyślenia, oraz rekonstrukcję automatycznych myśli na podstawie nowych wglądów.
Jak rozumie to psychologia transpersonalna:
Intuicja traktowana jako dostęp do źródła wiedzy poza zwykłą percepcją — „trzecie oko”, wgląd duchowy. Praktyki medytacyjne, kontemplacja i ćwiczenia uważności zwiększają dostęp do intuicji duchowej i intelektualnej.
Przyswajalne ćwiczenie/skrót dla pacjenta:
Technika „inkubacji 24h”: przed snem sformułuj jasne pytanie/problem w jednym zdaniu. Rano zapisz pierwszą myśl, obraz lub uczucie, które się pojawi. Powtarzaj przez tydzień i obserwuj powtarzające się wzorce – to może wywołać intuicyjne rozwiązania.
KRÓTKIE WSKAZÓWKI DLA TERAPEUTY (suma praktyczna)
Łącz ramy: zacznij od poznawczo-behawioralnych narzędzi (bezpieczeństwo, regulacja emocji, testowanie przekonań), a tam gdzie pacjent wskazuje na doświadczenia duchowe lub kryzys sensu, włącz elementy transpersonalne (praca z sensem, praktyki kontemplacyjne, integracja doświadczeń).
Dostosuj język: jeśli pacjent używa metafor duchowych, nie zbywaj ich—pytaj o znaczenie i integruj w plan terapeutyczny. Jeśli pacjent preferuje racjonalne wyjaśnienia, używaj modeli poznawczych i konkretnych ćwiczeń.
Mierz efekty: dla interwencji CBT używaj standaryzowanych skal (np. lęk, nastrój, funkcjonowanie); dla praktyk transpersonalnych dokumentuj subiektywne zmiany w poczuciu sensu, jakości życia i występowaniu wglądów.
Krótkie podsumowanie i rekomendacje badawcze
• Model „kwantowej świadomości” zawiera ciekawe hipotezy i może inspirować nowe pytania badawcze, ale na dziś część jego twierdzeń pozostaje w sferze hipotez lub metafor — dopóki nie pojawią się powtarzalne, kontrolowane dowody empiryczne. (Tegmark, 1999; Hameroff & Penrose, 2014).
• Dla pogłębienia zrozumienia warto rozwijać badania hybrydowe: precyzyjne opisy doświadczeń transpersonalnych + neuroobrazowanie + protokoły interwencyjne (medytacja/oddech) oraz testy modelowe (np. czy zmiany w integracji sieci korelują z raportowanymi wglądami). (Tononi et al., 2016; Dehaene, 2014).
• Praktyki medytacyjne i oddechowe mają najsilniejsze aktualne wsparcie jako metody zwiększające uwagę, regulację emocji i sprzyjające wglądom — dlatego są praktycznie użyteczne w pracy transpersonalnej i terapeutycznej. (Lazar et al., 2005; Tang et al., 2007; Brown & Gerbarg, 2005).
Bibliografia
Busemeyer, J. R., & Bruza, P. D. (2012). Quantum models of cognition and decision. Cambridge University Press.
Brown, R. P., & Gerbarg, P. L. (2005). Sudarshan Kriya yogic breathing in the treatment of stress, anxiety, and depression: Part I—Neurophysiologic model. The Journal of Alternative and Complementary Medicine, 11(1), 189–201. https://doi.org/10.1089/acm.2005.11.189
Hameroff, S., & Penrose, R. (2014). Consciousness in the universe: A review of the ‘Orch OR’ theory. Physics of Life Reviews, 11(1), 39–78. https://doi.org/10.1016/j.plrev.2013.08.002
Hagan, S., Hameroff, S., & Tuszynski, J. A. (2002). Quantum computation in brain microtubules? Decoherence and biological feasibility. Physical Review E, 65(6), 061901. https://doi.org/10.1103/PhysRevE.65.061901
Lambert, N., Chen, Y.-N., Cheng, Y.-C., Li, C.-M., Chen, G.-Y., & Nori, F. (2013). Quantum biology. Nature Physics, 9(1), 10–18. https://doi.org/10.1038/nphys2474
Lazar, S. W., Kerr, C. E., Wasserman, R. H., Gray, J. R., Greve, D. N., Treadway, M. T., … & Fischl, B. (2005). Meditation experience is associated with increased cortical thickness. NeuroReport, 16(17), 1893–1897. https://doi.org/10.1097/01.wnr.0000186598.66243.19
Pothos, E. M., & Busemeyer, J. R. (2022). Quantum cognition. Annual Review of Psychology, 73, 1–30. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-032620-031922
Tang, Y.-Y., Ma, Y., Wang, J., Fan, Y., Feng, S., Lu, Q., … & Posner, M. I. (2007). Short-term meditation training improves attention and self-regulation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(43), 17152–17156. https://doi.org/10.1073/pnas.0707678104
Tegmark, M. (1999). The importance of quantum decoherence in brain processes. arXiv:quant-ph/9907009. https://arxiv.org/abs/quant-ph/9907009
Tononi, G., Boly, M., Massimini, M., & Koch, C. (2016). Integrated information theory: From consciousness to its physical substrate. Nature Reviews Neuroscience, 17(7), 450–461. https://doi.org/10.1038/nrn.2016.44