Czy nasze schematy psychologiczne wpływają na sen? Co mówią badania nad terapią schematów i bezsennością
Wczesne schematy dezadaptacyjne, bezsenność, regulacja emocji i znaczenie relacji z opiekunem.
Sen to nie tylko kwestia nawyków
Sen jest jednym z podstawowych procesów regulujących funkcjonowanie człowieka. Wpływa na nasze emocje, koncentrację, pamięć, zdolność podejmowania decyzji i ogólne samopoczucie. Kiedy zaczynamy regularnie doświadczać trudności z zasypianiem, wybudzeń w nocy lub zbyt wczesnego budzenia się, problem często nie ogranicza się do samej sypialni.
Może pojawić się napięcie związane z nadchodzącą nocą. Myśli o tym, czy uda nam się zasnąć. Obawa przed kolejnym trudnym dniem. Próby kontrolowania snu, które zamiast przynosić ulgę, zwiększają frustrację.
W psychoterapii schematów możemy zadać sobie pytanie: czy utrwalone wzorce myślenia, przeżywania emocji i reagowania na własne potrzeby mają związek z tym, jak śpimy?
To pytanie nie jest jedynie teoretyczne. W ostatnich latach pojawiły się badania analizujące związki między wczesnymi schematami dezadaptacyjnymi (Early Maladaptive Schemas, EMS) a jakością snu, bezsennością oraz funkcjonowaniem emocjonalnym.
Warto jednak od początku zachować ostrożność. Badania te dostarczają interesujących wskazówek, ale nie pozwalają stwierdzić, że schematy psychologiczne są samodzielną przyczyną bezsenności.
Czym są wczesne schematy dezadaptacyjne?
W terapii schematów wczesne schematy dezadaptacyjne rozumiane są jako szerokie, utrwalone wzorce dotyczące siebie, innych ludzi i relacji ze światem. Rozwijają się w kontekście niezaspokojonych podstawowych potrzeb emocjonalnych, doświadczeń rozwojowych oraz indywidualnych predyspozycji.
Schemat może wpływać na to, jak interpretujemy wydarzenia, jak reagujemy emocjonalnie i jakie strategie radzenia sobie wybieramy.
Przykładowo osoba z silnym schematem podatności na zranienie lub chorobę może częściej interpretować sygnały z ciała jako zapowiedź niebezpieczeństwa. Osoba z nasilonym schematem porażki może postrzegać trudność z zasypianiem jako kolejny dowód własnej niekompetencji.
Nie oznacza to, że każdy człowiek z określonym schematem będzie miał problemy ze snem. Schemat jest raczej jednym z potencjalnych elementów szerszego systemu psychologicznego, który warto badać w kontekście konkretnej osoby.
Co pokazują badania? Najważniejsze wnioski
W analizowanych przeze mnie publikacjach pojawiają się trzy główne obszary:
2. Schematy a funkcjonowanie emocjonalne
Niektóre schematy wiążą się z określonymi objawami depresyjnymi, ale niekoniecznie z każdym objawem w taki sam sposób. To sugeruje znaczenie indywidualnej konceptualizacji.
3. Schematy rodzicielskie a sen dziecka
Jedno z nowszych badań wskazuje na związki między schematami matek a problemami ze snem dzieci w wieku 12–36 miesięcy. Wyniki wymagają ostrożnej interpretacji i dalszej weryfikacji.
1. Podatność na zagrożenie – jeden z powtarzających się motywów
Jednym z ciekawszych wyników badań jest związek schematu Vulnerability to Harm or Illness, czyli podatności na zranienie lub chorobę, z problemami ze snem.
W badaniu Doos Ali Vand i współpracowników (2024), obejmującym 117 osób z przewlekłą bezsennością oraz 76 osób dobrze śpiących, analizowano związki pomiędzy nasileniem schematów a nasileniem bezsenności.
Po uwzględnieniu objawów depresji i lęku istotne związki z nasileniem bezsenności dotyczyły m.in. schematów:
deprywacji emocjonalnej (Emotional Deprivation);
podatności na zranienie lub chorobę (Vulnerability to Harm);
podporządkowania (Subjugation).
Autorzy wskazali, że wczesne schematy dezadaptacyjne mogą stanowić czynnik podatności związany z rozwojem bezsenności. Nie oznacza to jednak, że badanie wykazało ich przyczynową rolę (Doos Ali Vand i in., 2024).
Jak można rozumieć ten wynik klinicznie?
Wyobraźmy sobie osobę, która wieczorem kładzie się do łóżka i zauważa, że jej serce bije nieco szybciej niż zwykle. Pojawia się myśl:
„Coś jest nie tak. A jeśli zachoruję? A jeśli jutro nie będę w stanie normalnie funkcjonować?”
Zaczyna monitorować swoje ciało. Sprawdza godzinę. Próbuje ocenić, ile czasu pozostało do zaśnięcia. Każda kolejna minuta czuwania może być interpretowana jako sygnał zagrożenia.
Taki przykład nie jest bezpośrednim wynikiem badania, ale przedstawia hipotezę funkcjonalną, którą można sprawdzić w pracy z pacjentem.
Kluczowe pytanie brzmi nie tylko: „Czy pacjent ma schemat podatności na zagrożenie?”, ale także:
„Jak ten schemat działa w konkretnych sytuacjach związanych ze snem i jakie zachowania uruchamia?”
2. Deprywacja emocjonalna i podporządkowanie
W badaniu Doos Ali Vand i in. (2024) schemat deprywacji emocjonalnej był związany z nasileniem bezsenności również po uwzględnieniu objawów depresji i lęku.
Schemat deprywacji emocjonalnej może obejmować oczekiwanie, że nasze potrzeby emocjonalne nie zostaną odpowiednio zaspokojone. W kontekście snu można postawić pytania dotyczące zdolności do doświadczania ukojenia, przyjmowania wsparcia i reagowania na własne potrzeby.
Nie należy jednak zakładać, że osoba z tym schematem musi mieć trudności ze snem. To potencjalny obszar konceptualizacji, który wymaga potwierdzenia w wywiadzie i analizie funkcjonalnej.
Wyniki dotyczące podporządkowania były bardziej zależne od modelu statystycznego. Po uwzględnieniu zmiennych demograficznych związek osłabł, co pokazuje, że interpretacja niektórych wyników wymaga ostrożności (Doos Ali Vand i in., 2024).
3. Czy każdy objaw depresji wiąże się ze schematami w taki sam sposób?
W badaniu obejmującym 456 osób autorzy sprawdzali, czy określone wczesne schematy dezadaptacyjne wiążą się z konkretnymi objawami dysforii, zamiast traktować depresję jako jedno, jednolite zjawisko.
Wyniki wskazywały na różne związki między schematami a objawami:
Objaw | Schematy wskazane w badaniu |
|---|---|
Smutek | Negativity/Pessimism |
Anhedonia | Failure |
Samouszkodzenia | Emotional Deprivation oraz Vulnerability to Harm or Illness |
Poczucie bezwartościowości | Failure oraz Negativity/Pessimism |
Spowolnienie psychomotoryczne lub niepokój ruchowy | Vulnerability to Harm or Illness oraz Entitlement/Grandiosity |
Trudności z koncentracją | Insufficient Self-Control/Self-Discipline |
Co ważne, objawy bezsenności lub nadmiernej senności nie były przewidywane przez żaden z analizowanych schematów w końcowych modelach.
To interesujący wynik, ponieważ różni się od rezultatów badań dotyczących jakości snu i klinicznej bezsenności.
Jak go rozumieć?
Być może schematy są powiązane z określonymi wymiarami problemów emocjonalnych, ale nie muszą w ten sam sposób wyjaśniać wszystkich objawów somatycznych. Znaczenie mogą mieć rodzaj próby, sposób pomiaru, aktualny poziom depresji oraz zastosowana metoda statystyczna.
Badanie Trincas i in. (2014) przypomina nam, że nie powinniśmy automatycznie przenosić wyników dotyczących jednego objawu na całą jednostkę kliniczną.
4. Jakość snu a wiele różnych schematów
Rodrigues, Marques i Gomes (2019) przeprowadzili badanie wśród 249 studentów portugalskich, porównując osoby z dobrą i słabą jakością snu.
Osoby z gorszą jakością snu uzyskiwały wyższe wyniki w siedmiu schematach:
Schemat | Możliwy obszar doświadczeń |
|---|---|
Abandonment/Instability | Lęk przed porzuceniem i niestabilnością relacji |
Mistrust/Abuse | Oczekiwanie krzywdy, nieufność wobec innych |
Social Isolation/Alienation | Poczucie odmienności i izolacji |
Vulnerability to Harm or Illness | Oczekiwanie zagrożenia lub choroby |
Entitlement/Grandiosity | Przekonania dotyczące uprzywilejowania i uprawnień |
Self-Sacrifice | Nadmierne poświęcanie się na rzecz innych |
Negativity/Pessimism | Koncentracja na negatywnych aspektach rzeczywistości |
Wyniki wskazują, że gorsza jakość snu może współwystępować z szerszym układem utrwalonych wzorców poznawczo-emocjonalnych. Nie pozwalają jednak stwierdzić, że każdy z tych schematów ma bezpośredni wpływ na sen (Rodrigues i in., 2019).
Dlaczego nie należy szukać jednego schematu odpowiedzialnego za bezsenność?
Sen jest procesem, na który wpływa wiele czynników: biologicznych, psychologicznych, behawioralnych i środowiskowych.
U jednej osoby istotne mogą być zamartwianie się i monitorowanie objawów. U innej trudności z granicami, przeciążenie obowiązkami lub nieregularny rytm snu.
W terapii ważniejsze od samej listy schematów jest zrozumienie, jak funkcjonują w życiu konkretnego pacjenta.
5. Schematy matki a sen dziecka – co wiemy?
W 2026 roku Yilmaz i współpracownicy opublikowali badanie dotyczące związku między wczesnymi schematami dezadaptacyjnymi matek a problemami ze snem dzieci w wieku 12–36 miesięcy.
Badanie przeprowadzono w Turcji w grupie 153 matek. Wykorzystano m.in. kwestionariusz YSQ-S3 oraz kryteria problemów ze snem oparte na Brief Infant Sleep Questionnaire.
Autorzy wskazali na związki między określonymi schematami matek a problemami ze snem dzieci, w szczególności:
wyższe nasilenie schematu Failure to Achieve wiązało się ze zwiększonym prawdopodobieństwem problemów ze snem dziecka;
wyższe nasilenie Enmeshment/Dependence było związane z mniejszym prawdopodobieństwem problemów ze snem w analizowanym modelu;
znaczenie miały także wiek matki oraz niektóre wzorce wsparcia ze strony partnera lub rodziny (Yilmaz i in., 2026).
Ważne zastrzeżenie
Nie należy interpretować tych wyników jako dowodu, że schemat matki powoduje zaburzenia snu dziecka.
Badanie miało charakter przekrojowy, opierało się na samoopisie, a oceny nie obejmowały bezpośredniej obserwacji interakcji matka–dziecko. Nie oceniano też w pełni wszystkich czynników rozwojowych i klinicznych, które mogą wpływać na sen małego dziecka.
Wynik dotyczący uwikłania i zależności jest szczególnie interesujący. Pokazuje, że relacja między schematem a konkretnym wynikiem może być kontekstowa. Bliskość i responsywność opiekuna mogą mieć różne znaczenie w zależności od wieku dziecka, jego potrzeb i sposobu realizowania opieki.
Nie oznacza to, że schemat uwikłania jest klinicznie korzystny. Oznacza, że nie powinniśmy zakładać prostych i zawsze negatywnych zależności między konkretnym schematem a zachowaniem.
6. Czy terapia schematów może poprawiać jakość snu?
To jedno z najważniejszych pytań praktycznych.
Mazinani, Kazemian Moghadam i Shahbazi (2026) przeprowadzili badanie quasi-eksperymentalne z udziałem 30 starszych kobiet w Iranie.
Uczestniczki zostały przydzielone do grupy terapii schematów lub grupy kontrolnej oczekującej. Terapia obejmowała osiem cotygodniowych sesji grupowych po 90 minut. Jakość snu oceniano za pomocą Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), a koherencję psychologiczną za pomocą kwestionariusza SOC-29.
Autorzy raportowali statystycznie istotne poprawy jakości snu i koherencji psychologicznej w grupie terapii schematów, które w dużej mierze utrzymywały się podczas obserwacji po trzech miesiącach (Mazinani i in., 2026).
Jak interpretować te wyniki?
Badanie dostarcza wstępnych przesłanek, że terapia schematów może być użyteczna w pracy nad szerszym funkcjonowaniem psychologicznym związanym ze snem.
Jednocześnie próba była niewielka, a badanie dotyczyło konkretnej populacji starszych kobiet. Wyników nie można bezpośrednio uogólniać na wszystkie osoby z bezsennością.
Warto także zwrócić uwagę na raportowanie danych. W dostępnych wynikach pojawia się rozbieżność między wielkościami efektu a widocznymi średnimi wynikami PSQI. Z tego powodu deklarowane bardzo duże efekty należy interpretować ostrożnie i nie traktować ich jako rozstrzygającego dowodu skuteczności.
Jedno małe badanie interwencyjne nie wystarcza do uznania terapii schematów za potwierdzoną metodę leczenia bezsenności.
7. Co z tego wynika dla praktyki psychoterapeutycznej?
Wyniki tych badań mogą być przydatne w konceptualizacji pacjenta, który zgłasza problemy ze snem, zwłaszcza gdy towarzyszą im trudności emocjonalne, chroniczny stres lub utrwalone strategie radzenia sobie.
Nie oznacza to jednak, że należy automatycznie włączać terapię schematów do leczenia każdego problemu ze snem.
W pierwszej kolejności warto ocenić problem w sposób wielowymiarowy.
Co warto sprawdzić?
Obszar | Przykładowe pytania kliniczne |
|---|---|
Sen | Jak wygląda rytm snu? Jak długo trwają trudności? Jakie zachowania utrzymują problem? |
Podatność na zagrożenie | Co pacjent przewiduje, kiedy nie może zasnąć? |
Deprywacja emocjonalna | Jak reaguje na potrzebę odpoczynku, ukojenia i wsparcia? |
Porażka | Co oznacza dla niego kolejna nieprzespana noc? |
Podporządkowanie | Czy rezygnuje z odpoczynku, aby spełniać oczekiwania innych? |
Kontrola | Czy próby wymuszenia snu zwiększają napięcie i monitorowanie? |
Czynniki kliniczne | Czy występują objawy depresyjne, lękowe, PTSD, problemy medyczne lub działanie leków? |
Ważne, aby nie zastępować diagnostyki snu interpretacją schematową. Bezsenność może wymagać oceny medycznej i psychologicznej, a w przypadku przewlekłej bezsenności istotnym punktem odniesienia pozostaje terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I).
8. Schematy i ACT – czy te podejścia można łączyć?
Z perspektywy terapii schematów interesujące może być pytanie, jakie schematy i tryby aktywują się w sytuacjach związanych ze snem.
Z perspektywy ACT możemy natomiast przyglądać się temu, jak pacjent reaguje na własne doświadczenia i czy podejmowane działania zwiększają jego elastyczność psychologiczną.
Przykładowy łańcuch funkcjonalny może wyglądać następująco:
W ACT można analizować funkcję zachowań kontrolujących, pracować nad relacją z trudnymi myślami i emocjami oraz wspierać podejmowanie działań zgodnych z wartościami.
W terapii schematów można dodatkowo przyglądać się trybom, niezaspokojonym potrzebom emocjonalnym i utrwalonym wzorcom reagowania.
Połączenie tych perspektyw może być teoretycznie interesujące, ale skuteczność konkretnego protokołu ACT i terapii schematów w leczeniu bezsenności wymaga osobnego potwierdzenia empirycznego.
9. Co nadal pozostaje niewiadomą?
Analizowane badania są interesujące, ale ich wyniki nie odpowiadają na wszystkie pytania kliniczne.
Pytanie | Stan wiedzy na podstawie omawianych badań |
|---|---|
Czy EMS powodują bezsenność? | Nie wykazano przyczynowości. |
Czy zmiana EMS poprawia sen? | Wstępne dane interwencyjne istnieją, ale są ograniczone. |
Czy konkretny schemat jest konieczny do wystąpienia bezsenności? | Nie. |
Czy terapia schematów jest skuteczniejsza od CBT-I? | Omawiane badania tego nie sprawdzały. |
Czy wyniki można uogólnić na wszystkie populacje? | Nie; próby i konteksty badań były ograniczone. |
W przyszłych badaniach warto uwzględnić projekty podłużne, obiektywne pomiary snu, takie jak aktygrafia, oraz ocenę procesów, które mogą pośredniczyć w związku między schematami a snem.
Szczególnie interesujące byłoby sprawdzenie, czy zmiana określonych schematów lub trybów rzeczywiście prowadzi do poprawy snu i czy taka zmiana jest niezależna od poprawy objawów depresyjnych i lękowych.
Podsumowanie
Badania nad wczesnymi schematami dezadaptacyjnymi a snem pokazują, że pomiędzy funkcjonowaniem poznawczo-emocjonalnym a jakością snu może istnieć istotna zależność.
Najczęściej powtarzającym się motywem jest podatność na zagrożenie, ale również deprywacja emocjonalna, podporządkowanie, pesymizm i inne schematy pojawiają się w analizowanych pracach.
Nie oznacza to jednak, że bezsenność można wyjaśnić jednym schematem. Sen jest procesem wieloczynnikowym, a jego zaburzenia wymagają uważnej diagnostyki.
Z perspektywy psychoterapii schematów najważniejsze może być nie samo pytanie o to, czy pacjent ma określony schemat, ale w jaki sposób schemat ten aktywuje się w konkretnych sytuacjach, jak wpływa na emocje i zachowania oraz czy uczestniczy w podtrzymywaniu problemu.
Właśnie w tym miejscu spotykają się konceptualizacja schematowa, analiza funkcjonalna ACT i evidence-based podejście do problemów ze snem.
Bibliografia (APA 7)
Mazinani, M., Kazemian Moghadam, K., i Shahbazi, M. (2026). The effect of schema therapy on sleep quality and psychological coherence in elderly women. Journal of Health Reports and Technology, 12(1), e165805. https://doi.org/10.5812/jhrt-165805
Rodrigues, P. M., Marques, D. R., i Gomes, A. A. (2019). Differences in early maladaptive schemas between young adults displaying poor versus good sleep quality. Psychiatric Quarterly, 90, 733–746. https://doi.org/10.1007/s11126-019-09662-z
Trincas, R., Ottaviani, C., Couyoumdjian, A., Tenore, K., Spitoni, G., i Mancini, F. (2014). Specific dysphoric symptoms are predicted by early maladaptive schemas. The Scientific World Journal, 2014, Article 231965. https://doi.org/10.1155/2014/231965
Vand, H. D. A., Hooman, F., Sardarzehi, R., Bastami, M., i Jansson-Fröjmark, M. (2024). Prediction of insomnia severity based on early maladaptive schemas: A logistic regression analysis. Sleep and Breathing, 28, 919–927. https://doi.org/10.1007/s11325-023-02873-6
Yilmaz, N., Yilmaz, E. S., i Algedik, P. (2026). The relationship between mothers’ maladaptive schemas and sleep problems in 12-to-36-month-old children: The role of attachment and sleep behaviors. Infant Mental Health Journal, 47, e70078. https://doi.org/10.1002/imhj.70078