Gdy Grupa Tłumi Jednostkę – Ciemna Strona Kolektywizmu
Czy przynależność do grupy zawsze pomaga? W kulturze kolektywistycznej może oznaczać tłumienie siebie, wymuszoną lojalność i lęk przed wykluczeniem. Tekst analizuje wpływ konformizmu i presji grupowej na dobrostan jednostki.
Kontekst kulturowy: indywidualizm a kolektywizm
Kultury kolektywistyczne (np. wiele społeczeństw Azji, Afryki czy Ameryki Łacińskiej) kładą nacisk na więzi społeczne, współzależność i interesy grupowe kosztem autonomii jednostki (Hofstede, 2001; Triandis, 1995). W takim ujęciu jednostka nie jest postrzegana jako byt samoistny – „musi nauczyć się podporządkowania woli kolektywu” i traktować cele grupy jako nadrzędne (Kim, 1994). Kolektyw decyduje o tym, co dla jednostki jest ważne, a jej zadaniem jest przede wszystkim posłuszeństwo (Markus & Kitayama, 1991). W efekcie każdy sprzeciw wobec grupy czy kwestionowanie jej norm jest przez społeczność trudny do zaakceptowania – japońskie przysłowie „co za wysoko wystaje, to się bije” ilustruje przekonanie, że wyróżnianie się jest niepożądane – jak zauważono, „racje działań jednostki są akceptowane tylko wtedy, gdy są akceptowane przez kolektyw”. (Nisbett, 2003).
Mechanizmy wpływu grupowego i konformizm
Grupy w kulturze kolektywistycznej wykorzystują różne mechanizmy społecznego oddziaływania. Konformizm to jeden z najważniejszych – tendencja do dopasowania się do opinii i zachowań większości. Badania Ascha (1955) pokazały, że presja grupowa potrafi skłonić większość osób do zgadzania się z rażąco błędną opinią większości. W społeczeństwach kolektywistycznych konformizm jest często normą – nieformalnie oczekuje się, że członek grupy będzie unikał konfliktu i krytyki, by nie naruszać harmonii (Triandis, 1995). Zamiast otwartego sprzeciwu posługują się np. formułkami pośrednimi („muszę się nad tym zastanowić”), by uniknąć bezpośredniej odmowy (Nisbett, 2003).
Skutki konformizmu bywają negatywne: ludzie popadają w bierną uległość wobec norm (w tym nierealistycznych czy krzywdzących), co sprzyja podejmowaniu decyzji destrukcyjnych czy zniekształceniu percepcji rzeczywistości.
Dużą rolę odgrywa też internalizacja norm – jednostka uczona od dziecka, co jest dobrem grupy, często asymiluje te normy na poziomie przekonań. W rezultacie własne potrzeby może postrzegać jako mniej ważne, a „lojalność wobec grupy” staje się kluczowym elementem tożsamości (Kim & Markus, 1999). Tłumienie emocji – typowe w wielu kulturach kolektywistycznych – może przyczyniać się do zaburzeń somatycznych i depresji (Chentsova-Dutton et al., 2010). Ludzie w silnie kolektywistycznych środowiskach mają podwyższoną wrażliwość na opinię otoczenia i wewnętrzne cenzorowanie odchyleń od norm (np. w Azji Wschodniej obyczaj nawoływania do powstrzymywania się od jawnego wyrażania emocji.
Tłumienie indywidualizmu i wymuszona lojalność
W kulturze kolektywistycznej indywidualizm jest często tłumiony w imię lojalności wobec rodziny, wspólnoty czy państwa (Kagitcibasi, 2007). Przykładowo, w tradycyjnych systemach rodzinnych hierarchia pokoleniowa może być wykorzystywana do tłumienia autonomii młodszych członków (Dwairy, 2006). Utrzymywanie pozorów zgody i wierności (np. family honor) może prowadzić do skumulowanego napięcia i frustracji, które objawiają się następnie w zaburzeniach psychosomatycznych (Sue & Sue, 2016).
W organizacjach czy grupach zawodowych lojalność jest często przymusowa – na przykład pracownicy mogą bać się konsekwencji odejścia, co określa się jako wymuszoną lojalność (Ouchi, 1981).
Wykluczenie społeczne i manipulacja
Wykluczenie społeczne (ostracyzm) w kulturze kolektywistycznej wywołuje silne reakcje bólu psychicznego, porównywalne z bólem fizycznym (Eisenberger & Lieberman, 2004). W kulturach kolektywistycznych społeczna akceptacja jest szczególnie ważna dla samooceny jednostki (Pfundmair et al., 2015). Groźba wykluczenia może więc prowadzić do jeszcze silniejszej konformizacji lub samokontroli.
Grupy mogą też wykorzystywać jednostkę instrumentalnie – poprzez propagandę, mechanizmy groupthink (Janis, 1972), czy manipulację autorytetem. Eksperymenty Milgrama (1963) pokazują, jak posłuszeństwo wobec autorytetu może prowadzić do działań sprzecznych z własnymi wartościami.
Konsekwencje psychologiczne dla jednostki
Konsekwencją życia w surowo konformistycznym środowisku mogą być chroniczny stres, obniżone poczucie własnej wartości, zaburzenia psychosomatyczne i depresja (Chentsova-Dutton et al., 2010; Kim et al., 2006).
Badania Caldwell-Harris i Ayçiçegi (2006) pokazują, że rozbieżność między indywidualistyczną osobowością a kolektywistycznym kontekstem kulturowym prowadzi do konfliktów tożsamości i obniżenia dobrostanu. W sytuacji braku możliwości ekspresji własnych potrzeb i odmienności – jednostka może doświadczać długotrwałego cierpienia psychicznego.
Bibliografia
Asch, S. E. (1955). Opinions and social pressure. Scientific American, 193(5), 31–35.
Caldwell-Harris, C. L., & Ayçiçegi, A. (2006). When personality and culture clash: The psychological distress of allocentrics in an individualist culture and idiocentrics in a collectivist culture. Transcultural Psychiatry, 43(3), 331–361.
Chentsova-Dutton, Y. E., Ryder, A. G., & Tsai, J. L. (2010). Somatization: The interplay of culture, emotion and body. In M. Lewis, J. M. Haviland-Jones & L. Feldman Barrett (Eds.), Handbook of emotions (pp. 607–622). Guilford Press.
Dwairy, M. (2006). Counseling and psychotherapy with Arabs and Muslims: A culturally sensitive approach. Teachers College Press.
Eisenberger, N. I., & Lieberman, M. D. (2004). Why it hurts to be left out: The neurocognitive overlap between physical and social pain. Trends in Cognitive Sciences, 8(7), 294–300.
Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions and organizations across nations (2nd ed.). Sage.
Janis, I. L. (1972). Victims of groupthink: A psychological study of foreign-policy decisions and fiascoes. Houghton Mifflin.
Kagitcibasi, C. (2007). Family, self, and human development across cultures: Theory and applications (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
Kim, H. S., Sherman, D. K., & Taylor, S. E. (2008). Culture and social support. American Psychologist, 63(6), 518–526.
Kim, H. S., & Markus, H. R. (1999). Deviance or uniqueness, harmony or conformity? A cultural analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 77(4), 785–800.
Markus, H. R., & Kitayama, S. (1991). Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review, 98(2), 224–253.
Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
Nisbett, R. E. (2003). The geography of thought: How Asians and Westerners think differently… and why. Free Press.
Ouchi, W. G. (1981). Theory Z: How American business can meet the Japanese challenge. Addison-Wesley.
Pfundmair, M., Aydin, N., Du, H., Yeung, S. P., & Frey, D. (2015). The cultural dimension of social exclusion. Personality and Social Psychology Bulletin, 41(3), 363–378.
Sue, D. W., & Sue, D. (2016). Counseling the culturally diverse: Theory and practice (7th ed.). Wiley.
Triandis, H. C. (1995). Individualism and collectivism. Westview Press.