Trauma, Ciało i Dotyk – Jak Rozpoznać i Zrozumieć Reakcje
Diagnoza i mechanizmy traumy
Rozpoznanie traumy według DSM-5 u pacjenta opiera się na obserwacji trzech podstawowych objawów:
- Ponowne przeżywanie doświadczenia – pojawia się „tu i teraz” w formie natrętnych wspomnień, obrazów lub snów.
- Unikanie – pacjent stara się unikać miejsc, ludzi, zdarzeń, a także bodźców werbalnych lub somatycznych związanych z traumą.
- Chroniczne napięcie – trwałe poczucie zagrożenia i gotowości do obrony.
Jeżeli te trzy objawy występują jednocześnie i zaburzają funkcjonowanie w pracy, życiu prywatnym lub społecznym, możemy rozważać rozpoznanie PTSD (Wtórny Stres Pourazowy).
W praktyce klinicznej często obserwuje się kombinację kilku współwystępujących objawów. Przede wszystkim jest to funkcjonowanie na stałym wysokim poziomie pobudzenia, nieustanne oczekiwanie na zagrożenie, co objawia się napięciem w ciele, zmianami w sposobie mówienia i reakcjach emocjonalnych.
W literaturze (Lanius i in., 2012) opisuje się dwa podstawowe wzorce regulacji emocji w odpowiedzi na traumę:
1. Undermodulation (niedostateczna modulacja emocji)
- Objawia się zalewaniem afektu, intruzjami, flashbackami.
- Kora przedczołowa nie nadąża z regulacją emocji i reakcji obronnych.
- Typowe klinicznie dla klasycznego PTSD: silne pobudzenie, lęk, złość, trudność w refleksji i mentalizacji w stanie pobudzenia.
- Zewnętrzne objawy mogą obejmować szybkie, niewyraźne lub agresywne słowa.
2. Overmodulation (nadmierna modulacja emocji)
- Objawia się nadmierną kontrolą emocji przez korę przedczołową i tłumieniem układu limbicznego.
- Emocje są spłycone lub tłumione kosztem kontaktu z własnym doświadczeniem.
- Typowe klinicznie dla podtypu dysocjacyjnego PTSD: poczucie pustki, brak emocji, odrętwienie, spłycenie reaktywności autonomicznej, mowa płaska i niezróżnicowana.
Zrozumienie tych dwóch wzorców pozwala lepiej interpretować objawy pacjenta oraz powiązać je z reakcjami ciała, co stanowi most do kolejnego elementu diagnozy – wpływu traumy na odczuwanie dotyku i napięcie mięśniowe.
Napięcie ciała w traumie relacyjnej
Napięcie w ciele często lokalizuje się w miednicy, barkach i szyi — obszarach pełniących funkcję somatycznych „punktów kontroli”. Przy bliskim kontakcie cielesnym można wyczuć sztywność całego ciała, która utrudnia swobodne „przyleganie” lub przytulenie się do drugiej osoby.
- Napięcie dna miednicy jest często związane z historią traumy, szczególnie z doświadczeniem urazów seksualnych (Karsten i in., 2020).
- Napięcie barków i szyi pojawia się częściej u osób z długotrwałym stresem lub innymi traumatycznymi doświadczeniami (Yu i in., 2014).
- Osoby z PTSD wykazują większą potrzebę dystansu interpersonalnego w porównaniu z osobami bez tej diagnozy (Haim-Nachum i in., 2021).
Przetwarzanie dotyku w traumie relacyjnej
W mózgu za przetwarzanie dotyku odpowiadają m.in.: pierwotna kora somatosensoryczna, insula, hipokamp, górny zakręt skroniowy (STG) oraz układ oksytocynowy i system nagrody.
U osoby zdrowej dotyk jest odbierany jako przyjemny lub neutralny, ponieważ mózg integruje trzy sygnały:
- Somatosensoryczny – „ktoś mnie dotyka”,
- Interoceptywny – „co dzieje się w moim ciele”,
- Afektywny – „czy to jest bezpieczne czy zagrażające”.
W traumie insula często łączy dotyk z pobudzeniem autonomicznym (np. napięcie mięśni, przyspieszony oddech) i lękiem. Dotyk może być wtedy interpretowany jako zagrożenie. Zmieniona aktywność insuli prowadzi do błędnej interpretacji bodźców – nadmiernego alarmowania lub braku integracji afektywnej. W efekcie dotyk, który w normalnych warunkach przynosi poczucie bezpieczeństwa i regulacji emocjonalnej, staje się niezrozumiały i niedostępny. Objawy subiektywne obejmują awersję do dotyku, napięcie, lęk, odrętwienie i brak przyjemności.
Jak trauma zmienia mechanizmy nagrody
- Trauma może osłabiać przetwarzanie sensomotoryczne w pierwotnej korze somatosensorycznej i zaburzać reakcję oksytocynową (Stevens i in., 2024).
- Nagroda i efekt przeciwlękowy dotyku są osłabione.
- Pacjenci z PTSD często nie lubią interpersonalnego dotyku „skóra do skóry”, podczas gdy osoby zdrowe oceniają go pozytywnie (Strauss i in., 2019).
- Dotyk jest prawidłowo rejestrowany fizycznie, ale nie integrowany jako doświadczenie regulujące lub bezpieczne (Cascio i in., 2019).
- Obniżona aktywność hipokampa ogranicza kontekstualizację doświadczenia i sprzyja dysocjacji (Schaefer i in., 2019).
- Zwiększona aktywność górnego zakrętu skroniowego wskazuje na nadmierne monitorowanie i interpretowanie intencji drugiej osoby (Schaefer i in., 2019).
- Dotyk interpersonalny może wywoływać reakcje obronne autonomicznego układu nerwowego, prowadząc do wzrostu napięcia mięśniowego (Lanius i in., 2012).
Jak to może objawiać się w codziennym życiu
- Trudność w przyjmowaniu przytulenia, nawet w relacjach zaufania.
- Automatyczne napinanie mięśni brzucha, miednicy, barków lub szyi.
- Potrzeba większego dystansu fizycznego.
- Uczucie odrętwienia zamiast przyjemności podczas dotyku.
- Nadmierne monitorowanie intencji drugiej osoby podczas kontaktu fizycznego „Co tu się dzieje?”
Wskazówki praktyczne
- Twoje reakcje są normalną odpowiedzią układu nerwowego, który uczył się chronić Cię w sytuacjach zagrożenia. To oznacza, że twój układ nerwowy działa, choć efektem jest obniżona jakość życia.
- Praca z dotykiem po traumie wymaga powolności, poczucia kontroli i możliwości wycofania się w każdej chwili. Zacznij od dotykania siebie samego, powoli, delikatnie, zauważajac każde subtelne odczuciach cielesne.
- Dotyk terapeutyczny lub partnerski nie działa regulująco, jeśli nie jest osadzony w poczuciu bezpieczeństwa i sprawczości osoby doświadczającej traumy. Na początku budujemy bezpieczne przywiązanie, dotyk wchodzi w skład więzi, jednak ważniejsze jest psychologiczne poczucie przewidywalnośći i stałości.
- Małe kroki: obserwacja własnego ciała, świadome oddechy, zgoda na regulację dystansu fizycznego.
Regulacja układu nerwowego poprzez ciało i oddech
Możesz rozważyć techniki terapeutyczne rozwijane poprzez ruch, np. kontakt improwizacja – poszukaj w swoim mieście, czy jest otwarta grupa. Prowadzący mają za sobą własną praktykę somatyczną i posiadają wiedzę o tym, jak zadbać o regulację układu nerwowego.
Przydatna może być praktyka uważności, ćwiczenie skupienia na ciele, na wzorcach cielesnych, kiedy się napina, w jakich sytuacjach. Poznawanie swojego ciała to proces, który się opłaca. Czy jesteś świadomy swojego ciała, kiedy czytasz ten tekst? Gdzie jest teraz obecne w twoim ciele napięcie, a gdzie rozluźnienie? Czy możesz powoli, świadomie obniżać napięcie w miejscach, gdzie czujesz je najbardziej?
Kortyzol jest podwyższony u osób doświadczających traumy, bo są w ciągłej gotowości. Poprzez głęboki, długi, świadomy oddech ciało neutralizuje kortyzol znajdujący się we krwi (Obaya, 2023).
Pewnego razu szukałem w Trójmieście masażysty. Byłem na dwóch spotkaniach ze specjalistą, który mi pomagał, jednak kiedy skupiałem się na długim wydechu podczas masażu, specjalista zwrócił mi uwagę, abym przestał tak głośno wydychać powietrze, bo nie może się skupić. Więcej razy się nie spotkaliśmy 🙂
Bibliografia
Cascio, C. J., Gliga, T., Farroni, T., i in. (2019). Social touch: A new vista for developmental cognitive neuroscience? Developmental Cognitive Neuroscience, 35, 1–4. https://doi.org
Haim‑Nachum, S., Sopp, M. R., Michael, T., Shamay‑Tsoory, S., i in. (2021). No distance is too far between friends: Associations of comfortable interpersonal distance with PTSD and anxiety symptoms in Israeli firefighters. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), Article 1899480. https://doi.org
Karsten, M. D. A., Wekker, V., Bakker, A., Groen, H., Olff, M., Hoek, A., Laan, E. T. M., & Roseboom, T. J. (2020). Sexual function and pelvic floor activity in women: The role of traumatic events and PTSD symptoms. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), Article 1764246. https://doi.org
Lanius, R. A., Brand, B., Vermetten, E., Frewen, P. A., i in. (2012). The dissociative subtype of posttraumatic stress disorder: Rationale, clinical and neurobiological evidence, and implications. Depression and Anxiety, 29(8), 701–708. https://doi.org
McGlone, F., Wessberg, J., i in. (2014). Discriminative and affective touch: Sensing and feeling. Neuron, 82(4), 737–755. https://doi.org
Obaya, H. E., Abdeen, H. A., Salem, A. A., Shehata, M. A., Aldhahi, M. I., Muka, T., Marques-Sule, E., Taha, M. M., Gaber, M., & Atef, H. (2023). Effect of aerobic exercise, slow deep breathing and mindfulness meditation on cortisol and glucose levels in women with type 2 diabetes mellitus: A randomized controlled trial. Frontiers in Physiology, 14, Article 1186546. https://doi.org
Schaefer, M., i in. (2019). Touch aversion in patients with interpersonal traumatization. Depression and Anxiety, 36(7), 635–644. https://doi.org
Stevens, L., Bregulla, M., & Scheele, D. (2024). Out of touch? How trauma shapes the experience of social touch – Neural and endocrine pathways. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 159, 105595. https://doi.org
Strauss, T., Rottstädt, F., Sailer, U., Schellong, J., Hamilton, J. P., Raue, C., Weidner, K., Croy, I. (2019). Touch aversion in patients with interpersonal traumatization. Depression and Anxiety, 36(7), 635–646. https://doi.org
Yu, S. H., Park, S. D., Kim, H. S., Lee, S. W., Lee, J. W., Lee, J. H., i in. (2014). The effects of a neck musculoskeletal intervention on neck pain levels and depression in post‑traumatic stress disorder patients. Journal of Physical Therapy Science, 26(1), 61–64. https://www.ncbi.nlm.nih.gov